Banka Parası

Bankaya yatırılan mevduat üzerinde çek çekmek yoluyla da tasarruf edilebilmesi, banka parasının (ya da kaydi paranın) oluşmasına olanak vermektedir.

Ticaret bankaları, borçlanma yoluyla ödeme aracı yaratabilen yegâne finansman kuruluşlarıdır. Banka para yaratabilmeleri, ticaret bankalarını diğer finansman kurumlarından ayıran en önemli özelliktir.

Bankaların, banka parası ya da kaydi para yaratma gücü,

a) Genel olarak mevduat karşılık (kanuni karşılık rezerv) oranına,
b) Vadeli ve vadesiz mevduat için farklı mevduat karşılık oranı saptanıp saptanmadığına,
c) Artan mevduatın vadesiz ve vadeli olarak bölümüne,
d) Bankacılık sisteminde dışına para sızması olup olmadığına, diğer bir deyişle ekonomik birimlerin likit fonlarını nakit ve banka mevduatı olarak tutma eğilimlerine (ekonomide çek kullanma alışkanlığına),
e) Bankaların yükümlülüklerine karşı ellerinde tutacakları likit değerlerin yükümlülüklerine oranına (disponibilite veya ankes oranına) bağlıdır.

Ekonomide, kanuni karşılık oranının düşük olması, artan mevduatın daha çok vadesiz mevduat şeklinde oluşması, disponibilite oranının düşük saptanması, ekonomik birimlerde çekle ödeme alışkanlığının yaygın olması, diğer bir deyişle bankacılık sistemi dışına para sızması olayının olmayışı ya da çok az oluşu, bankaların “banka parası” yaratma gücünü arttırmaktır.

Banka Konsorsiyumları

Konsorsiyum, birden çok bankanın belirli bir iş ya da amacı gerçekleştirmek için riski aralarında paylaşmak suretiyle biraraya gelmeleri, diğer bir deyişle bir birlik oluşturmalarıdır. Yapılacak işin ya da gerçekleştirilecek amacın çapının bir bankanın mali gücünü aşması ve /veya tek bir bankanın üstlenemeyeceği ölçüde riskli olması halinde, söz konusu belirli iş ya da amacı gerçekleştirmek için banka konsorsiyumları oluşturulmaktadır.

Uygulamada önemli projelerin finansmanı, büyük tutarlı dışalımların gerektirdiği dış ödeme olanaklarının sağlanması, riskli kredi ya da büyük tutarlı teminat mektupları isteklerinin karşılanması, büyük çaplı menkul değer çıkarımlarında özellikle taahhütlü satış (underwriting) anlaşmaları ile aracılık yapılması için bankalar arasında konsorsiyumların oluştuğu görülmektedir.

Konsorsiyuma katılan bankalar, belirli bir iş ya da amacın gerçekleştirilmesi için geçici bir ortaklık kurmakta, işin ya da amacın gerçekleşmesi veya öngörülen diğer sona eriş nedenlerinin oluşması ile bankalar arası bu geçici ortaklık son bulmaktadır.

Banka İştirakleri

25.4.1985 tarih ve 3182 sayılı Bankalar Yasası’nın 47. maddesi (Değişik: KHK/538-16.6.1994), banka iştiraklerini şu şekilde düzenlemiştir:

1) Bankalar, ana etkinlik konuları para ve sermaye piyasalarıyla sigortacılık olan ve bu konularda özel yasalarına göre izin ve ruhsatla etkinlik gösteren mali kurumlar dışındaki bir ortaklığa, bedelsiz olarak edindikleri hisseler dahil, öz kaynaklarının en fazla %15′i oranında iştirak edebilirler. Bu tür ortaklıklara yatırılacak kaynakların toplamı banka özkaynaklarının %60′ını aşamaz.

İştirak olunan ortaklığın sermayesinin %10′undan az olan iştirak tutarları, yukarıda belirtilen limitlerin hesabında dikkate alınmaz.

2) Bankalar ve sermayelerinin %50′sinden fazlasına sahip oldukları iştirakleri, kamu kuruluşu şeklinde olanlar dışında, banka sermayesinin %10′undan fazlasına sahip olan ortakların, yönetim kurulu başkanı ve üyelerinin, genel müdür ve genel müdür yardımcılarının ayrı ayrı ya da birlikte sermayelerinin %25′inden fazlasına sahip oldukları ortaklıklara iştirak edemezler.

3) Bu yasaya göre yürürlüğe konulan standart rasyoları tutturamayan bankalar, hiçbir surette yeni iştirak edinemezler.

Ayrıca, bankaların sermaye azaltıcı işlemler (Bnk. Y.m. 48) ve emtia ticareti (Bnk. Y. m. 49) yapmaları yasaklanmış, gayrimenkul üzerine işlemleri, Bnk. Yasası’nın 50. maddesinin bazı fıkralarında yapılan değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir.

Madde 50/1 (Değişik: K H K 538-16. 6.1994): 3 8.maddenin birinci fıkrasındaki sınırlara dahil olmak üzere, bankaların edinecekleri gayrimenkullerin amortismanlar düşüldükten sonraki kayıt değerleri toplamı, özkaynaklarının yarısını geçemez.

Yeniden değerleme yapılarak özkaynaklara ilave edilen fonlar, bu maddedeki, sınırlamanın hesaplanmasında %50 oranında dikkate alınır.

Madde 50/2 : Bankalar, ticaret amacıyla gayrimenkul alım ve satımıyla uğraşamazlar ve T.C. Merkez Bankası tarafından alınan kararlara uygun olarak bankacılık işlerini yürütebilmek için gereksinim duydukları sayı ve büyüklüğün üstünde herhangi bir şekilde gayrimenkul edinemezler.

Madde 50/3: Bankaların, sermayesine %10′un üstünde katıldıkları ortaklıklarla bunların sermayelerinin çoğunluğuna sahip oldukları ortaklık ve kuruluşların iş konularının gerektirdiği işyeri, fabrika, imalathane ve eklentileri gibi gayrimenkuller dışında gayrimenkul edinmeleri, T.C. Merkez Bankası’nın iznine bağlıdır.

Madde 50/4 (Değişik: KHK/538-16. 6. 1994): Bankalar, münhasıran gayrimenkul ticareti yapan ortaklıklara katılamazlar, bu konuda iş yapan gerçek ve tüzel kişilere kredi açamazlar.

Madde 50/5: Bankalar, alacaklarından dolayı edinmek zorunda kaldıkları gayrimenkulleri, edinme gününden başlayarak üç yıl içinde elden çıkartmak zorundadırlar. Bu süre içinde elden çıkartmanın imkânsız olduğunun, ya da banka için büyük zarar doğuracağının belgelendiği hallerde, bu süre Hazine Müsteşarlığı tarafından uzatılabilir.

Madde 50/6 (Değişik: 3332 – 25.3.1987): Bankalara gayrimenkul üzerine borç verme konusunda yetki veren özel yasa hükümleri saklıdır.

Bakanlar Kurulu tarafından gayrimenkul üzerinde bu maddede belirtilen konularda görev verilen bankalarla, ana statülerinde bu maddede belirtilen konularda kendilerine görev verilen Kamu İktisadi Teşebbüsü statüsündeki bankalar hakkında 1., 2., ve 4. fıkra hükümleri uygulanamaz.