Emtia Karşılığı Avans
Haziran 24th, 2009Emtia Karşılığı Avans
Bankalar tarafından, çeşitli türdeki emtianın (zirai ürün, sanayi hammadde ve mamulleri ile diğer ticari nitelikli malların) rehin alınması karşılığında açılan kredilere” emtia karşılığı avans” ya da “emtia karşılığı kredi” denir.
Üreticinin, sanayicinin ve tüccarın elinde mevcut olup henüz paraya çevirmediği, mala bağlı sermayesine akışkanlık kazandıran bir tür “bekleme kredisi”dir.
Üretici, tüccar ve sanayici çeşitli nedenlerle bankalardan “emtia karşılığı avans” şeklinde kredi kullanırlar.
Üretici, elde ettiği ürünü en uygun fiyatla satmak ister. Ancak tarımda diğer üreticiler de aynı tür ürünü aynı zamanda elde ettiklerinden, bu ürünün aynı anda piyasaya arzı dönemlerinde fiyat düşer. Bu nedenle, üreticinin daha iyi bir fiyat elde edebilmesi için o ürünün hasat zamanından belirli bir sürenin geçmesini beklemesi gerekir. İşte bu beklediği süredeki finansman ihtiyacını, elindeki ürünü bankalara rehin bırakıp kredi sağlayarak karşılayabilir.
Tüccar ve sanayici de, derhal satma ya da üretimde kullanma olanağına sahip olmadıkları hammaddeler ile diğer emtia stoklarını bankalara rehin bırakarak kredi almak yoluyla, sermayelerinin uzun süre stoklara bağlı kalmasını önleyebilirler.
Emtia karşılığı avansın bu yararlarına karşılık sakıncalı yönleri de vardır. Örneğin, emtia karşılığı avans, bazı malların finansman sıkıntısına katlanılmadan spekülatif amaçla stoklanmasına yol açabilir.
Bu bakımdan “emtia karşılığı avans”ın hangi emtialar karşılığı verilebileceği konusu çoğunlukla kamu yönetiminin müdahalesine konu olmuştur. Ülkemizde T.C. Merkez Bankası Banka Meclisi, belirli emtia karşılığında kredi açılmasını yasaklayabilmektedir. Banka Meclisi’nin 31 Temmuz 1975 tarihli bir kararı ile demir (ham, yarı mamul ve mamul), çimento, her nevi nebati ve likit yağlar ile tohumlar, tereyağı ve diğer hayvani besin yağları rehni karşılığında kredi verilmesi yasaklanmıştır.
Belirtilen bu emtianın ancak ihracı halinde rehin karşılığı kredi verilmesi mümkündür. Diğer yandan emtia karşılığı avans, riski yüksek bir kredi türüdür. Bu nedenle bankalar, karşılığında avans verdikleri emtiayı rehin alırken bu emtianın bazı özellikler taşımasını ararlar. Bu emtianın kolayca bozulmayan, kıymetinde hızlı değişmeler ve düşüşler olmayan, muhafazası ve paraya çevrilmesi kolay cinsten olması özellikle aranır.
“Emtia karşılığı Avans”ta ikili bir hukuki ilişki vardır. Bunlardan birincisi kredinin açılmasına ve kullandırılmasına ilişkindir. Eğer kredi borçlu cari hesap şeklinde kullandırılıyorsa Ticaret Kanunu’nun “cari hesap”a ilişkin hükümlerine (TK m. 87-99), belirli vadeli bir kredi şeklinde açılmışsa Borçlar Kanunu’nun “karzak dini”ne ilişkin hükümlerine (BK m. 306-312) tâbidir. İkinci yön ise teminatın terhine ilişkindir. Bu işlem de, Medeni Kanun’un “menkul rehni” hükümlerine tâbidir.
“Emtia karşılığı avans”ta, emtia çeşitli şekillerde rehin alınabilir. Banka, kendi depoları varsa rehin alacağı malları bu depolarda muhafaza eder. Depoları genellikle sınırlı olan bankalar, göreli olarak çok kıymetli olan, az yer tutan ve özel bir özen gösterilmesini gerektiren emtiayı depolarına alırlar. Bu takdirde banka, rehin aldığı emtiayı iyi bir şekilde ve dikkatle korumak zorunda olup, aksi halde borçluya karşı tazminat ile sorumlu olacaktır.
Rehinli olan emtianın çeşitli nedenlerle müşteriye ait olan depolarda muhafaza edilmesi zorunlu olabilir. Bu durumda rehinli emtianın bulunduğu depo banka tarafından kiralanır ve anahtarları teslim alınır.
Bazen rehin alınan emtia, kredi alacak olandan başka birisine ait bir depoda bulanabilir. Bu durumda depo bankaya kiralanarak mallar bankanın zilyedliğine verilebileceği gibi, depo sahibi yeddiemin tayin edilerek mallar onun yeddiemanetine bırakılabilir. Bu durumda emtia sahibinden yeddiemine tevdi için bir yazılı izin, yeddieminden de bir yediemin senedi alınır. Yeddiemine bırakma oldukça riskli bir işlem olduğundan, yeddieminin iyice araştırılması gerekir. Kredi alan kişi aynı zamanda yeddiemin olarak tayin edilemez.
“Emtia karşılığı Avans”ta önemli olan bir konu da rehin alınan malların değerini belirleyebilmek için ekspertiz yaptırılmasıdır. Ekspertiz varsa bankanın kendi eksperi tarafından, yoksa bankanın seçeceği güvenilir bir kişi tarafından yapılmalıdır. Ekspertiz, teorik olarak malın taşıdığı değerin değil, satışı halinde elde edilebilecek asgari bedelin anlaşılması için yapılır.
Diğer yandan, rehin alınan emtianın sigorta ettirilmesi de şarttır. Emtia sigortalı değilse rehin alındığı zaman banka adına sigorta ettirilir; daha önce sigorta ettirilmişse bu sigorta bankaya devredilir.
Emtia karşılığı avans, rehin, ekspertiz ve sigorta gibi işlemlerin tamamlanmasından sonra, rehin alınan emtianın ekspertiz değerinden belirli bir marj (% 20-%30 gibi) düşüldükten sonra kalan sınırı aşmamak koşulu ile “cari hesap” ya da “avans” şeklinde kullandırılır. Rehinli emtianın piyasa değerinde düşmeler olursa, ya yeni emtianın rehin edilerek meydana gelen teminat düşüklüğünün kapatılması ya da fark kadar kredinin geri ödenmesi istenir.
Rehinli emtianın sahibi tarafından çekilebilmesi, bu mallara karşılık olan, marj dikkate alınarak bulunacak bedelin, bankaya yatırılmasına bağlıdır. Rehinli emtianın tamamen çekilebilmesi için faiz ve diğer masrafların tahakkuku ile bulunacak bakiyenin bankaya ödenmesi gerekir.
Emtia karşılığı avans yalnızca emtianın rehin edilmesi karşılığında açılmaz. Ayrıca umumi mağazalara tevdi edilmiş emtianın mülkiyetini temsil eden “makbuz senedi” ve umumi mağazalara tevdi olunan emtia üzerinden rehin hakkı tesisine olanak veren “varant” karşılığında da, emtia karşılığı avans şeklinde kredi kullandırılabilmektedir.
Emtia karşılığı avans hesaplarına genel olarak ayrı bir kredi faiz oranı uygulanmamaktadır. Bu hesaplara, kısa ya da orta vadeli oluşuna ya da ihracat kredisi olup olmayışına göre, söz konusu kredilere uygulanan faiz oranı uygulanmaktadır.