İştira Senetleri

İştira, kredi veren banka şubesinin bulunduğu yerden başka bir yerde ödenecek senet tutarlarından komisyon, masraf, faiz ve gider vergisi düşüldükten sonra, bakiyenin kredi müşterisine ödenmesi işlemidir.

İştira senedinin tahsil yeri, bankanın bulunduğu yerden başka bir yerdedir. Bu nedenle senet, tahsil için o yerdeki şubeye ya da muhabire gönderilir. Senet bedeli, şube ya da muhabir tarafından tahsil edildikten sonra, iştira etmiş olan bankanın hesabına alacak kaydedilir.

İştirada ödünç para verme işleminin yanı sıra para nakil işlemi de yapıldığından, bu işlemlerde, ödünç olarak verilen paralar için faiz, senedin gönderilmesi ve bedelinin nakli için de komisyon tahsil edilir.

Bankaca iştira edilecek senetlerin gerçek ticari bir alışverişten doğmuş olması gereklidir. Ancak bazı hatır senetlerinin iştira edildiği de görülmektedir. Bilindiği üzere, hatır senetlerinin iştirası, gerçek senetlere göre bankalar açısından daha çok zararlı ve tehlikeli olabilir. Bu nedenle, senetler servisi, iştira edilecek senetlerin nizami (düzenli), yasal nitelikte ve ticari olup olmadığını incelemelidir.

İştira işleminin, aslında iskonto işleminden farkı yoktur. Her iki işlem de ticari senet karşılığında yapılan bir kredi ve ikraz (borç para verme) işlemidir. Demek ki iştira işlemi, o işlemin yapıldığı yerden başka bir yerde tahsil olunacak senetlerin iskontosundan başka bir şey değildir. İskonto işleminin konusunu bono ya da emre yazılı senetlerden yalnız kredi alanın oturduğu yerde ödenecek olanlar oluşturduğu halde, iştira işleminin konusunu kredi alanın oturduğu yerden başka yerde ödenecek olan vesikalı ya da vesikasız bonolar, poliçeler ve muhatabı banka olan çekler oluşturur.

İştira işlemleri, taşıdıkları risk ve teminat bakımından dört bölüme ayrılabilir: 1) Çift imzalı iştiralar, 2) Tek imzalı iştiralar, 3) Firma iştiraları, 4) Vesikalı iştiralar.

1) Çift imzalı iştiralar : İki veya daha fazla imzaya dayanan senetlerin iştirasına çift imzalı iştira ya da adi iştira denir. Şu halde kredi alanın bulunduğu yerden başka bir yerde ödenecek bono ya da emre yazılı senetlerle en az iki imza taşıyan poliçe ve çeklerin iştirası bu adı almaktadır. Muhatabına önceden kabul ettirilmiş bir poliçenin iştirası da yine çift imzalı iştira konusuna girer.

Tek imzalı bir poliçenin iştirasından sonra o poliçenin sonradan muhatapça kabul edilerek imzalanması, işlemin çift imzalı iştira sayılmasını gerektirmez. Böyle bir poliçe yine tek imzalı ve açık kredi niteliğinde sayılır. Yani kabul ettirilen poliçe artık “çift imzalı” olsa bile işlem sırasında “tek imzalı”dır.

Bankalarca iştira edilen poliçeler, ister tek imzalı olsun ister çift imzalı, kabule arzedilmelidir. Kabul, poliçenin açığa çekilip çekilmediği hakkında bir fikir verir. Muhatap diye gösterilen kimse poliçenin gerçek borçlusu değilse kabulden çekinecektir.

Diğer taraftan kabul imzasının doğruluğuna da dikkat etmek gerekir. Muhatap olarak gösterilen kimse, kötü niyetle hiç ilgisi ya da imza ehliyeti bulunmayan bir adamını kabul için bankaya göndermiş olabilir.Bu bakımdan kabulde muhatabı ve onun imzasını dikkatle araştırmak gerekir.

2) Tek imzalı iştiralar : İkinci bir imza ya da başkaca bir teminat alınmadan sadece keşidecinin imzasına dayanan poliçe ve çeklerin iştira işlemine denir.

Poliçe ve çekte, keşideci ile lehdar aynı kişi olarak birleşmişse, diğer bir deyişle poliçe ve çek keşideci ve ciranta olarak aynı kişinin imzasını taşıyorsa, böyle bir poliçe ve çek, üzerinde iki imza bulunmasına rağmen “çift imzalı” sayılamaz. Çünkü bunlar keşidecinin kendi emrine düzenlediği poliçe ve çeklerdir. Keşideci ve lehdar aynı kişidir. Tek imzalı iştira, varlık ve itibar sahibi firmalara yapılır; bir çeşit açık kredi niteliğindedir.

3) Firma iştiraları : Bir ticarethanenin kendi emrine ve kendi merkezi ya da şubesi üzerine düzenlediği ve çektiği poliçenin banka tarafından iştirasına denilir. Firma iştirası konusuna giren böyle bir poliçenin keşidecisi ile muhatabı aynı kişidir.

Firma iştirası, aslında tek imzalı bir iştiradır. Üstelik öteki tek imzalı iştiralarda muhatap, keşideciden başka bir kimse olduğu halde, firma iştiralarında keşideci ile muhatap, yani alacaklı ile borçlu aynı kişi olarak birleşmektedir. Bu bakımdan, bu çeşit iştira işlemi, ancak çok güçlü, itibar sahibi ve çeşitli şubeleri bulunan büyük firma ve ticarethaneler için yapılabilir. Firma iştira kredisi, yalnız ibraz vadeli poliçelerle kullandırılır.

4) Vesikalı iştiralar: Ticari senetlerden herhangi birine konşimento, hamule (yükleme) senedi, fatura, sigorta poliçesi ve benzeri belgeler bağlı bulunursa, bunlar vesikalı senet adını alır; bu senetlerin iştirasına da ve sikalı iştira işlemi denilir.

Vesikalı iştira, maddi teminata dayanan bir kredi işlemidir. Diğer bir deyimle, belirli belgelerin iliştirildiği senetlerin iştira edilmesi yoluyla açılan, maddi teminata dayalı bir kredi türüdür.

Vesikalı iştira, bankanın bulunduğu yerden başka bir yerde bulunan alıcıya satılan mala ait belgelerin bankaya rehnedilmesi karşılığında yapılan bir kredi işlemi olduğundan, bu yolla müşteri, sattığı malların bedelini mal henüz alıcıya teslim edilmeden bankadan elde etme olanağına sahip olur.

İştira edilecek senede, mal deniz yolu ile gönderilmişse konşimento, demiryolu ile gönderilmişse hamule senedi eklenir. Ayrıca gönderilen malların sigorta poliçesi ile faturası da iliştirilir.

İştira olunan emtiaya ait konşimentoların yükleyici namına düzenlenmiş olması ve bunlar tarafından bankaya rehin cirosu ile devredilmesi gerekir. Vesikalı iştira işlemleri için müşterilerden alınan hamule senetlerinde ise yükleyici ve alıcının işlemi yapan banka olarak gösterilmesi gerekmektedir.