Çok Yanlı Transfer

New York’tan Zürih’e mal sevkeden bir firmayı gözönüne getirelim. Mal bedeli, ihracatçıya dolarla New York’ta ödenecektir. İthalatçı firma, borcunu Zürih’teki bankasında bulundurduğu İsviçre Frangı mevduattan çekeceği para ile ödeyecektir. Ödemenin İsviçre Frangı’nın doğrudan doğruya Zürih’teki ya da New York’taki kurlara göre dolara çevrilerek gerçekleştirilmesi, iki yanlı transfer’dir. Ancak o anda Zürih bankasında yeterli dolar bulunmayabilir.

Doları bir üçüncü ülke piyasasından daha ucuza almak fırsatıyla karşılaşılabilir. Bu takdirde araya üçüncü bir ülke parası girer.

Araya giren üçüncü ülke parasının florin olduğunu kabul edelim. Zürih bankası, Amsterdam’da frank karşılığı alacağı florini dolara çevirir. İsviçre Frangı’nın Hollanda Florini’ne ve Hollanda Florini’nin Amerikan Doları’na çevrilmesiyle Zürih’ten New York’a yapılan transfer üç yanlı’dır. Transferler bazen dört yanlı ya da daha çok yanlı olabilir.

Zürih’ten Amsterdam aracılığıyla yapılan üç yanlı transfer, Hollanda para otoritesi alanında gerçekleşmiş bir kambiyo işlemidir. Mal bedelini ödeyen ve tahsil eden, Hollanda dışındaki bankalardır. Yabancıların Amsterdam kambiyo piyasasından yararlanarak yürüttükleri transfer, normal olarak Hollanda’da aracılık komisyonu kazandırır. Ancak yabancıların giriştikleri operasyonlar, Hollanda rezervlerinin çeşitli döviz türlerine bölünüş dengesini de etkileyebilir.

Örneğin zayıf bir dövizin girişine karşılık kuvvetli bir dövizin çıkmasına yol açabilir. Hollanda para otoritesi, duruma göre, yabancı iktisadi ajanların kendi egemenlik alanında kambiyo işlemi yapmalarına karşı hoşgörülü davranabilir ya da buna müdahale edebilir.

Call Rate

Bir para piyasası terimidir. İhbarsız ve istenildiği anda çekilebilen mevduata ödenen faizin oranıdır. Örneğin vadesiz mevduata faiz ödeniyorsa, uygulanan oran call ratedir.

Türkiye’de 1982 başlangıcında, bazı bankerler plasman yapan müşterilerine diledikleri tarihte paralarını çekme hakkını tanıyorlardı. Uyguladıkları faiz oranı, paranın bankerde kaldığı süreye göre değişiyordu. Örneğin ertesi gün çekene %25, parasını bir yıl bırakana %56 faiz ödeniyordu. Bu tür faiz rejimi “variable call rate” ya da “değişken ihbarsız mevduat faizi”dir.

Bloke Para

Kısmen ya da tamamen belli bir ödemeye veya işleme karşılık tutularak, kullanılması ya da harcanması kısıtlanmış veya yasaklanmış paraya denir. Bir para çeşitli amaçlarla ve belirli ya da belirsiz bir zaman süreci için bloke edilebilir. Bankacılıkta bloke para uygulaması çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir.

Verilen kredinin belirli bir kısmı, kredinin bankaya getirisini artırmak amacıyla bloke edilir ve krediyi kullanan kişiye verilmez. Bu tür bir bloke işlemi genellikle kredi kullanıldığı sürece ve kredinin belirli bir oranı olarak yapılır.

Gerek nakdi, gerekse kefalet şeklinde verilen bir kredinin teminatı olarak bir para bloke edilebilir. Vadeli mevduat rehni karşılığı kredi böyledir. Burada kredi geri ödenene kadar mevduat üzerine bloke konulur. Aynı şekilde, bir teminat mektubunun nakit karşılığı verilmesinde de bir paranın bloke edilmesi söz konusudur.

Gerek İcra ve İflâs Kanunu, gerekse Vergi hukuku uygulaması açısından bankada mevcut bir para ya da hesap üzerine bloke kaydı konulabilir.

Diğer yandan, bankacılık uygulamasında çok sık rastlanılan bloke uygulamalarından biri de, şirket kuruluşları ve sermaye artırımları nedeniyle taahhüt edilen nakdi sermayenin 1/4’ünün kuruluş ve artırım işlemi sonuçlanana dek bir bankaya yatırılmasıdır.

Bloke edilen para, bloke ediliş amacı sonuçlanana ya da blokeyi tesis eden kişi veya kuruluştan ikinci bir talimat gelene dek hiçbir şekilde ödeme, nakil ve transfer konusu olamaz. Örneğin icra ya da vergi dairesinin emri ile bloke edilen para, haciz veya ödeme yapılıncaya ya da anlaşmazlık çözülünceye dek bekletilir. Şirket kuruluş ve sermaye artırımlarında yatırılan para üzerindeki bloke, Ticaret Bakanlığı’nın yazısı ile, bir kredi işlemi nedeniyle bloke edilen para üzerindeki bloke kaydı ise kredinin ödenmesi ile kaldırılır.