Çekle Ödemeler
Çekle ödemeler, alacak ve borçların karşılık olarak takas ve mahsup edilerek para kullanmada tasarruf sağladığı oranda faydalıdır. Çekin üzerinde yazılı tutarın hamil tarafından bankadan çekilmesi para kullanmada bir tasarruf sağlamaz. Sadece para kullanılmasını belli bir zaman geciktirir. Paradan tasarruf yapılabilmesi için çek hamilinin banka hesabı olmalı, çek bedeli bankadan çekilmeyerek bu hesaba kaydedilmelidir. Alacaklı ve borçlunun hesapları aynı bankada ise mesele kolaydır. Çek bedeli borçlunun hesabına borç, alacaklının hesabına alacak kaydedilir. Eğer hesaplar ayrı bankalarda ise takas mahsup işi takas odaları aracılığı ile yapılır.
Takas odalarının doğuşunu ortaçağın panayırlarına kadar götürenler vardır, fakat modern anlamda ilk takas odası Hollanda ve Londra bankerleri tarafından meydana getirilmiştir. 1765’de Londra’da kurulan takas odası, daha sonra diğer ülkelerde kurulan takas odalarına örnek olmuştur. 1853’de New York’da, 1867’de Melbourn’da, 1872’de Paris ve Viyana’da, 1833’de Almanya’nın çeşitli şehirlerinde ve Dünyanın diğer ülkelerinde takas odaları kurulmuştur. Ülkemizde bugün İstanbul, Ankara ve İzmir’de bankalar arasında çok taraflı takaslaşmayı sağlayan takas odaları mevcuttur.
Takas odaları mülk ya da kira sureti ile, bu odalara üye olan bankaların oluşturdukları birliğe ait olabileceği gibi, belli üyeler ya da merkez bankası tarafından da sağlanabilir.
Takas odasında takas imkanı, takas çifti sayısına göre değişir. Takas odasına kayıtlı Banka Adedi = X ise, Takas İmkanı = X(X-1) /2 olur. Örneğin, X=18 ise, yani takas odasına 18 banka kayıtlı ise, 18×17/2=153 takas çifti ve takas olanağı var demektir.
Bankalar arasında çok taraflı takasın oluş şeklini daha iyi kavrayabilmek için basit bir örnek düşünelim. Takas odasına üç bankanın üç bankanın kaydı bulunduğunu, bunların belli bir anda birbirlerinden alacak borçlarının aşağıdaki rakamlara uyduğunu varsayalım:
Bankalar arasında takaslaşma olmasa idi, A bankasının B ve C bankalarına, bu bankalardan alacaklı bulunduğu 350 bin lirayı tahsil için bir memur göndermesi, B ve C bankalarından gelen memurların ibraz ettikleri 460 bin lira tutarındaki çekleri ödemesi gerekirdi. Takaslaşma olmadığı takdirde bu suretle yapılacak toplam ödemeler 1 milyon 160 bin liralık bir para naklini zorunlu kılardı.
Halbuki takas odasına dahil bu üç banka arasında çok taraflı takaslaşma yapıldığı taktirde, 1 milyon 160 bin liralık ödeme için 110 bin liralık para nakli yeterlidir. Kaldı ki, bakiye alacak ve borç da bankaların merkez bankasında cari hesaplarına alacak borç kaydedilmek suretiyle ödenebilir.
Takas odaları para kullanmadan ödeme sisteminin gelişmesi için gerekli kurumlardır. Bu sayede, gereksiz para nakillerinin önüne geçilmiş olur. Banka parası anlatılırken belirtileceği gibi, az bir para miktarı ile büyük miktara varan ödemeler yapılır. Çekle ödemelerin gelişmesi bütün paraların bankalarda toplanmasına, kişisel kasaların bankalarda birleşmesine, elde tutulan atıl para miktarının azaltılmasına neden olur.
Takas odalarında da odaya iştirak eden bankalar üzerine yazılı ve vadesi biten ticari senetler, özellikle çekler takas edilir. Bunun için banka temsilcileri günün belli saatlerinde toplanırlar.