Takas İşlemleri

T.C. Merkez Bankası şubelerindeki takas odalarında yapılan “takas işlemi” şöyledir: Diyelim ki Ziraat Bankası’na ait 24 milyon TL’lik çek ile Akbank’a ait 32 milyon TL’lik çek İş Bankası tarafından; buna karşılık İş Bankası’na ait 14 milyon TL’lik çek de Ziraat Bankası tarafından ödenmiştir.

a) Ziraat Bankası ve Akbank çekleri kendisine ibraz edilen İş Bankası, çek tutarlarının müşterilerinin cari hesaplarına yazmak üzere kasa tahsil fişi keserek bu çekleri vezneye gönderir. Yani, kasa hesabına 24 milyon TL borç, müşteri cari hesabına 24 milyon TL alacak, yine kasa hesabına 32 milyon TL borç, müşteri cari hesabına 32 milyon TL alacak yazar. Çeklerin yazıldığı takas defterine imzası alınmak suretiyle ve her banka için ayrı ayrı düzenlenecek bordrolarla birlikte çekler Takas Odası’na götürülmek üzere ilgili memura teslim edilir.

b) Aynı gün Takas Odasına gönderilmesi mümkün olmayan çekler, para yerine kasada bırakılamayacağından akşam kesilecek bir kasa borç fişiyle, senet cüzdanı-tahsil olunacak çekler hesabına 56 milyon TL borç, kasaya 56 milyon TL alacak geçirilir, ertesi gün Takas Odası’na gönderilir ve kasa hesabına 56 milyon T. borç, senet cüzdanı-tahsil olunacak çekler hesabına 56 milyon TL alacak verilerek kapatılır.

c) Merkez Bankası’nın Takas Odası’nda toplanan muhtelif bankaların birbirlerine ait çekleri, yine Merkez Bankası aracılığıyla ilgili bankalara teslim edilir.

İş Bankası ve Ziraat Bankası tarafından ödenmiş olan çeklere ait takas işlemleriyle ilgili Merkez Bankası’nca bu bankaların takas ve cari hesaplarına şu kayıtlar yapılır:

Ziraat Bankası – takas hesabına 24 milyon TL borç, İş Bankası-takas hesabına 24 milyon TL alacak, Akbank – takas hesabına 32 milyon TL borç, İş Bankası – takas hesabına 32 milyon TL alacak, İş Bankası – takas hesabına 14 milyon TL borç, Ziraat Bankası – takas hesabına 14 milyon TL alacak, diğer taraftan İş Bankası – takas hesabına 42 milyon TL borç, İş Bankası – cari hesabına 42 milyon TL alacak, Ziraat Bankası – cari hesabına 10 milyon TL borç, Ziraat Bankası – takas hesabına 10 milyon TL alacak, Akbank – cari hesabına 32 milyon TL borç, Akbank – takas hesabına 32 milyon TL alacak geçirilmiş olur.

Takas işlemleriyle ilgili kayıtlar Merkez Bankası tarafından önce her bankanın “takas” hesabına yapılır ve bu hesabın bakiyesi o bankaların “cari” hesabına aktarılır.

d) Böylece İş Bankası, takas memuru ile göndermiş olduğu diğer bankalara ait 56 milyon TL tutarındaki iki çeki teslim edip, yerine kendisine ait 14 milyon TL.lık çeki alarak geri dönmüş olmaktadır.

Gönderilen ve Merkez Bankası’ndan getirilen çekler arasındaki fark, artı veya eksi oluşuna göre kesilecek bir kasa ödeme veya tahsil fişiyle “geçici ve aracı hesaplar takas” hesabına kaydedilir ve ayrıca bu bakiye düzenlenecek bir muhasebe fişiyle “T.C. Merkez Bankası” hesabına aktarılır. Yani, geçici ve aracı hesaplar – takas hesabına 42 milyon TL borç, kasa hesabına 42 milyon TL alacak, T.C. Merkez Bankası 42 milyon TL borç, geçici ve aracı hesaplar – takas 42 milyon TL alacak verilir.

e) Diğer taraftan Ziraat Bankası’nca ödenmiş olup, takas memurunun Takas Odası’ndan getirdiği 14 milyon TL’lik çek de kasadan geçirilerek müşteri hesabının borcuna yazılır. Böylece müşteri cari hesabı 14 milyon TL borç, kasa hesabı 14 milyon TL alacak verilir.

Remise

A ülkesinden B ülkesine döviz transfer edecek bir ekonomi süjesini göz önüne getirelim. Serbest döviz rejimlerinde transfer iki şekilde yapılabilir:

a) Transfer yapan kişi dövizi A ülkesindeki kambiyo kuru üzerinden satın alır. Bu ödeme şekli “remise”dir.

b) Transfer yapan kişi, aracı bankanın B ülkesindeki muhabirini muhatap tutan ibrazında veya vadesinde oradaki kambiyo kuruna göre ödenecek bir ödeme emri satın alır. Bu ikinci ödeme emri “traite ”dir.

Reeskont Karşılığı Emisyon

T.C. Merkez Bankası’nın hangi hallerde emisyon yapabileceği 1211 sayılı T. C. Merkez Bankası Kanunu’nda belirtilmiştir. Bu kanunun 45. ve 46. maddeleri bankalarca reeskont verilecek senetlerin reeskont ve avans kabulünü düzenlemektedir.

Genel bir tanımla, T. C. Merkez Bankası haftalık hesap vaziyetinin aktifinde yer alan kalemlerdeki artışlar emisyonu genişletici, azalışlar daraltıcı; pasifte yer alan kalemlerdeki artışlar ise emisyonu daraltıcı azalışlar genişletici yönde etkiler. Başka bir deyişle, aktifte yer alan işlemler aracılığıyla tedavüle çıkarılan banknotların belirli bir bölümü çeşitli pasif işlemleriyle çekilir. Bu çerçevede, aktifte yer alan T. C. Merkez Bankası kredileri kapsamındaki reeskont kredilerinde meydana gelen artış veya azalışlar da emisyon hacmini etkileyen önemli faktörlerden biridir. Bu itibarla, özellikle ekonomik istikrarın bozulduğu dönemlerde reeskont politikası, emisyon ve para arzıyla ilgili olarak yapılmak istenen düzenlemelerde en etkili araçlardan birini oluşturur.

Tahvil karşılığı avans, hazineye kısa vadeli avans, kamu kuruluşlarına açılan krediler ve döviz girişleri ülkemizde emisyonun reeskont dışındaki diğer başlıca kaynaklarını oluşturur.