Sanayinin finansmanında önemli rol oynayan yatırım bankaları sanayi kuruluşlarının uzun vadeli kredi ihtiyacını karşılamaktadır. Sermaye piyasasının açık piyasa işlemleri grubunda faaliyette bulunmak suretiyle, şirket ve kurumlar ile hükümet kuruluşlarının hisse senetlerini, bono, tahvil ve diğer sermaye senetlerini fazla paraları için yatırım alanı arayan halka dağıtır ve böylece uzun vadeli fonlar temin ederler.

Öte yandan, daha önce piyasaya çıkarılmış menkul kıymetlerin yatırım yapmak isteyenler arasında dağılmasını sağlayan kurumlar olmak sıfatıyla da, borsa acentaları ve menkul kıymet borsalarıyla aynı gruba girerler.

Genellikle mevduat kabul etmeyen yatırım bankaları, öz sermayesi dışında ek kaynak derleyecekleri zaman, çoğunlukla menkul kıymet çıkarırlar. Devletçe ya da ticaret bankalarınca veya ortaklaşa derlenen fonların yanı sıra, uluslararası finansman kuruluşlarından sağlanan krediler de önemli kaynaklarından birini oluşturur. Bütün sınırlı olanaklara rağmen, yatırım bankaları kâr sağlayabilmekte ve kısa sürede temettü dağıtacak duruma gelebilmektedir.

Yatırım bankaları, hemen hemen bütün ülkelerde benzer işlevler yapsalar dahi, her ülkenin yatırım bankacı lığı mekanizması sermaye piyasasının koşullarına, sosyal ve hukuksal gelişimine, uzun vadeli kredi arayanların ihtiyaçlarının çeşidine göre farklı şekiller arz etmektedir.

Özellikle de sermaye piyasasının varlığına, ülkenin gelişmişlik düzeyine göre bankanın işlevleri farklılaşma göstermektedir. En önemli farklılık da gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler ayırımında kendini göstermektedir. Gelişmiş ülkelerde yatırım bankalarının işlevleri şu şekilde özetlenebilir:

• Sermaye piyasasından sağlanan tasarrufların iş sektörünün çıkaracağı menkul kıymetlere kanalize edilmesi

• Ekonomide mevcut servetin mülkiyetinin transferini sağlamak

• Mevcut menkul kıymetlerin ikamesini sağlamak

• Halka servetlerini nasıl işletmek, tasarruflarını hangi tür sanayi ve girişimlere yönlendirmek gerektiği hususunda rehberlik yapmak

• Menkul kıymetlerin yönetimi

Gelişmekte olan ekonomilerde sermaye piyasası tam olarak oluşmadığından, iş sektörü yatırım için gerekli kaynakları bulmakta daima güçlük çekmektedir. Bu ekonomilerde sermaye birikiminin az olmasının ve toplanan tasarrufların sanayi sektörüne kanalize edilememesinin başlıca nedenleri şunlardır:

• Ticaret sektörünün sanayi sektörü aleyhine gelişmiş olması
• Girişimcilik ruhunun gelişmemiş olması
• Teknik ve yönetsel bilgi eksikliği

Bu eksiklikleri gidermek amacıyla birçok gelişmekte olan ülkede kalkınma bankaları kurulmuştur. Yatırım bankalarınca uygulanan faizler de ülkeden ülkeye değişmektedir. Genellikle bu oranlar %2,5 ile %16 arasındadır. Bu bankaların bir kısmı yalnız kamu sektörü yatırımlarını, diğer bir kısmı ise her iki sektörün de yatırımlarını finanse etmektedir.

Yatırım bankalarının büyük bir kısmı uzun vadeli yatırım kredisine ek olarak, finanse ettikleri işletmelerin sermayelerine de katılmaktadır. Hatta bazı hallerde bizzat işletmecilik yapmaktadır.

Faaliyetleri incelendiğinde ticari bankaların gerek işlem hacmi, gerekse varlıklar bakımından bankacılık sektöründe oldukça büyük bir pay sahibi oldukları görülmektedir.

Fon fazlası olan kişi ve kuruluşlarla, fon talep edenler arasında köprü görevinde bulunan ticari bankaların temel özellikleri kaydi para yaratma gücüne sahip olmalarıdır. Ticari bankalar, sermaye yapıları itibariyle kamu, özel ve yabancı olarak sınıflandırılmaktadır.

Literatürde, sermayesi ve yönetim kurulu, bulunduğu ülkenin vatandaşlarına ait olan bankalara milli banka denilmektedir. Türk banka hukukunda, çeşitli yasalar uygulaması bakımından, “milli banka”nın tanımı yapılmıştır. Bu tanım ilk olarak 1715 sayılı eski T.C. Merkez Bankası Kanunu’nda yer almış, daha sonra Bankalar Kanunları’na aktarılmıştır. Yürürlükten kalkan 7129 sayılı Bankalar Kanunu’nda, “Türk yasalarına göre kurulmuş, sermayesinin çoğunluğuyla yönetim ve denetimi Türklere ait olan bankalara milli banka denir (m. 2),” tanımına karşın, 25.4.1985 tarih ve 3182 sayılı yeni Bankalar Kanunu’nda böyle bir tanıma yer verilmemiştir.

Bu tanım çerçevesinde, uyrukluk açısından, Türkiye’de etkinlik gösteren bankalar, üç gruba ayrılabilir:

a) Milli bankalar,
b) Türkiye’de şube açan yabancı bankalar,
c) Türk yasalarına göre kurulmasına karşın, sermayesinin çoğunluğu ya da yönetim ve denetimi Türkler’in elinde bulunmadığından, milli banka olarak nitelendirilemeyen Türkiye’de kurulmuş yabancı bankalar.

Faaliyetlerini belirli sektörler veya belirli faaliyet alanları üzerinde yoğunlaştırmış olan bankalardır. Örneğin, yalnızca tarım kesimine kredi açan tarım bankası, yalnız konut inşaatlarını finanse eden konut bankaları, ihracatın finansmanıyla uğraşan ihracat bankaları veya ülke ekonomisinin büyümesini ve sanayileşmesini hedef alan ve bu amaçla uzun vadeli krediler açan sınai kalkınma bankaları veya şirket kurarak bunların yönetim ve denetimini üstlenen ve gerektiğinde hisse senetlerini plase eden iş bankaları, birer ihtisas bankasıdırlar.

Genellikle şube sayısı az, belirli bir sektör ya da işkolunun finansmanında uzmanlaşmış, toplu mevduat kabulü ile ilgilenen, yabancı kaynak ve öz kaynaklarını kredi kullanımı yüksek az sayıda müşteriye plase eden banka tipine “toptancı banka ” denmektedir.

Bu tür bankacılık pratiğinden beklenen yarar fon toplama ve fon aktarma masraflarının düşüklüğü nedeniyle rantabilite ve prodüktivitenin yüksek olmasıdır. Öte yandan toptancı banka az sayıda çalışanı ile büyük miktarlı fonların yönlendirilmesi işinde faaliyet göstereceğinden personel giderleri de asgaride tutulabilecektir.

Türk bankacılık literatürüne “kıyı bankacılığı” olarak sokulan, aslında kıyı ötesi anlamına gelen, “Off shore Bankacılığı”, müdahale ve denetimi ile vergilemenin asgari düzeyde tutulduğu koşullarda konvertibl paralar üzerine işlem yaparak, çok uluslu şirketlere, uluslararası girişimlere hizmet veren bir bankacılık türüdür.

Kıyı bankacılığı uygulanmasının gelişme koşulları olarak ise, özellikle siyasal istikrar ve uygun çevre yaşantısı, yeterli döviz rezervleri ve fazla veren ödemeler dengesi, uygun coğrafi konum, gelişmiş bir hava ulaşım şebekesi, telekomünikasyon ve posta hizmetleri, uygun yasal çerçeve, para otoritelerinin sağlayacağı belirli ayrıcalıklar, ayrıcalıklı vergi oranları ve nitelikli personel sayılabilir. Kıyı bankacılığının belirgin özelliği, ülke dışından sağlanan fonların yine ülke dışında kullandırılmasını amaçlayan bir bankacılık türü olmasıdır.

Ülkemizde serbest bölge bankacılığı ile kıyı bankacılığı çok kez eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Serbest bölgelerde yabancı para kullanımı, bankacılık faaliyetlerine ilişkin özel düzenleme, vergi ve kambiyo yükümlülüklerine ilişkin yasal hükümlerin uygulanmaması, bu bölgelerdeki bankacılık faaliyetlerinin geniş anlamda kıyı bankacılığı olarak nitelendirilmesine yol açmaktadır.

20.10.1990 tarih ve 20671 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Serbest Bölgelerde Banka Kurulması ve Yabancı Bankaların Şube Açmalarına Dair Karar’a göre serbest bölgelere, münhasıran off – shore bankacılığı faaliyetlerinde bulunulması da dahil, tüm bankacılık işlemlerini yapmak üzere banka kurulması ve yabancı bankaların şube açması Bankalar Kanununa tabi olmaksızın HM’nin bağlı olduğu Bakanlığın iznine tabidir.

Serbest bölgelerde münhasıran kıyı bankacılığı faaliyetinde bulunmak üzere şube açan yabancı bankalar veya kurulan bankalar faaliyetleri bakımından dışarıda yerleşik sayılırlar. Türkiye’de yerleşik kişiler tarafından bu bankalardan temin edilen krediler, yurtdışından sağlanan kredi hükmündedir.

Münhasıran kıyı bankacılığı yapmak üzere kurulan bankalar veya şube açan yabancı bankalar;

1. Yapacakları bankacılık işlemlerinde Bankalar Kanunu’na tabi değildirler.

2. Türkiye’de yerleşik kişilerden, (Türkiye’de kurulu bankalar hariç) mevduat kabul edemez, bono, tahvil ve benzeri kıymetler ihraç etmek suretiyle ödünç toplayamazlar.

3. 1567 sayılı Kanun ve buna ilişkin karar, tebliğ ve talimatlar ile 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ve sermaye piyasası ve borsalara ilişkin sair mevzuat çerçevesinde menkul değer alıp satabilirler. Ancak borsa üyesi olamazlar, sermaye piyasasında aracılık faaliyetlerinde bulunamazlar.

HM bu bankaların faaliyetleri ile ilgili olarak hesap ve kayıt düzenine dair usûl ve esasları belirlemeye, kuruluş ve faaliyete ilişkin işlemlerin bu karar hükümlerine uygunluğunu denetlemeye yetkilidir. Türkiye’de Bankalar Kanunu’na göre faaliyet gösteren bankaların serbest bölgelerde açtıkları şubeler bu kapsama girmez ve Bankalar Kanunu hükümlerine tabiidir.

Vadesiz ve kısa vadeli mevduat toplayarak çeşitli şekillerde plase eden bankalardır. Bu bankalara daha çok ti cari bankalar adı verilmektedir. Mevduat bankalarının kaynaklarının büyük çoğunluğu mevduattır. Bunların kaynakları toplam kaynakları içerisinde %1-10 arasında bir yer tutar. Mevduat dışında Merkez Bankası kaynaklarından da yararlanırlar.

Mevduat bankaları, topladıkları mevduatı esas itibariyle ticari kredi olarak kullandırırlar. Bunların en önemli yanı, kaydi para mekanizması ile mevduat yaratmaları dır. Bunun yanı sıra kambiyo işlemleri yapmak, teminat mektubu, havale, ticari senetlerin tahsili, kasa kiralama, değerli belge ve madenlerin saklanması gibi her türlü bankacılık işlemleri yaparlar; sermaye ortaklıkları kurar ya da bunlara katılırlar. Çok amaçlı olmaları dolayısıyla mevduat bankalarına “universal bankalar” da denilmektedir. Bu çeşitli bankacılık faaliyetleri içerisinde mevduat bankalarının karakteristik özelliği, her türlü mevduatı kabul etmeleri ve kısa vadeli krediler vermeleridir.

Mevduat bankaları, nakit giriş ve çıkış dengesinin son derece hassas olduğu mali işletmelerdir. Bunların vadesiz ve kısa vadeli taahhütlerini anında karşılayabilmek için yeterince ihtiyat bulundurmaları ve kaynaklarıyla kullanım yerleri arasında bir vade dengesi gözetmeleri gerekir. Aksi takdirde, günlük mevduat ödemelerini gerçekleştirememeleri, kendilerine duyulan güveni kaybederek acze düşmeleri söz konusudur. Bu nedenle, mevduat bankalarının vadesiz ve kısa vadeli yabancı kaynaklarını orta ve uzun vadeli krediler şeklinde kullandırmalarının gerekip gerekmediği, teoride sürekli bir tartışma konusu olmuştur.

Önce Alman bankacılar tarafından ortaya atılan, fakat İngiliz ve özellikle Fransız bankacılığında geçerlik kazanan “bankacılığın altın kuralı” (Das goldene Bankregel), “bir bankanın, taahhütlerini yerine getirememe tehlikesiyle karşı karşıya kalmadan açabileceği krediler, miktar ve nitelik bakımından kendi yararlandığı kredilere eş düzeyde olmalıdır”, şeklindeydi. Bu ortodoks likitide kuralı, mevduat bankalarının kısa vadeli kredileri orta ve uzun vadeli yatırım kredisi olarak kullandırmalarına olanak vermemekteydi.

Alman bankacıları zamanla ağırlık kazanan bir başka görüşten yanaydılar. Vadelerin uzatılması görevi (Transformationsaufgabe) olarak adlandırılan bu düşünce tarzı, mevduat bankalarında tüm mevduatın bir anda çekilmesinin normal dönemlerde söz konusu olmadığı, dolayısıyla vadesiz ve kısa vadeli mevduatın sanayiin orta ve uzun vadeli finansmanında kullanılabileceği, bankacılık sisteminin de vadesiz ve kısa vadeli mevduatın vadesini bu anlamda uzatılması görevini üstlenmesi gerektiği şeklindeydi. Bu görüş, önemli bunalımlarda devletin bankaları zaten desteklemek zorunda kalacağı noktasından hareket ediyordu.

Vadelerin uzatılması görevi olarak adlandırılan tez, bu ilkeye göre faaliyet gösteren pek çok bankanın gişelerini kapaması sonucu yetersiz kaldığından, bugün hemen hemen her ülkede, mevduat bankalarının varlıklarını sürdürebilmeleri için özkaynakları, aktif ve pasifleri arasında dengeler gözeten birçok rasyo yasal olarak aranmakta, bu bankalar varlıklarını kamu denetimi altında sürdürmektedirler

Bankaların takas işlemlerini daha geniş anlamda yapmalarına kliring denilmektedir. Borçlu ve alacaklı olan kişilerin hesapları farklı bankalarda bulunduğunda, bankalar, müşterilerinin alacaklarını borçlarına mahsup ederek takas işlemini gerçekleştirirler.

Kliring anlaşmasının yürürlükte olduğu ülkelerde, ithalatçı firma, ithal edilen malın bedelini kliring ofislerine veya merkez bankasına ulusal para ile ödemekte, ihracatçı firma ise, ihracatının bedelini yine bu kurumdan almaktadır. İthalatçı ve ihracatçı, böylelikle, hiç döviz ödemeden alım satım işlemlerini gerçekleştirmektedir. Örneğin, ihracatçı firma, mal göndermediği takdirde, ithalatçı da bankaya ödeme yapmamakta, ihracatçı da alacağını tahsil edememektedir.

Takas işlemi, 18. yüzyılın son çeyreğinde, bankacılık alanında Lombard Street bankerleri tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Takas işleminin zaman ve iş açısından daha tasarruflu olduğunun görülerek geniş bir uygulama alanı bulması üzerine, 1810’da İngiltere’de “Clearing House” kurulmuştur. İngiliz bankacılığında halen önemli bir yeri olan kliring bankaları, “Londra Kliring Bankaları” olarak adlandırılan on üç İngiliz bankasından oluşmaktadır: Abbey National, Bank Of Scotland, Barclays, Clydesdale, Co-operative, Coutts, Girobank, Lloyds, Midland, National Westminster, The Royal Bank of Scotland Group , TSB, Yorkshire Bank. Bu bankalar, uluslararası alanda para piyasası bankacılığı yapmakta, aynı zamanda iç piyasayla da yoğun ilişki içinde bulunmaktadır.

“Kalkınma ve Yatırım Bankaları”, serbest piyasa düzeni içinde sanayileşmek isteyen ülkelerde, sanayi sektörüne yatırım kredisi ve teknik yardım sağlayarak, sanayileşmeyi hızlandırmayı amaçlayan kredi kurumlarıdır. Dolayısıyla bu bankaların, yaygın faaliyeti olan ticari işletmelere kısa ve orta vadeli kredi açmaları söz konusu değildir.

Dünya Bankası, 1950’li yıllarda uzun vadeli kredi ve teknik yardım ihtiyacı içinde olan ve kendisine başvuran ülke yönetimlerinden, ön şart olarak bir “Kalkınma Bankası” kurulmasını istemiştir. Kurulacak bu bankanın özel sektörün sanayi yatırımları için gerekli kaynakları toplama ve belli ilkelere göre dağıtma görevini serbestçe yerine getirmesi öngörülmüştür. Bu anlayış içinde “Kalkınma Bankası” kuran gelişmekte olan ülkelerde, Dünya Bankası kuruluş aşamasından itibaren, her türlü teknik ve mali yardımı yapmıştır.

Bu tip bankaların uzun bir geçmişi olmamakla beraber, uygulamada ülkeden ülkeye farklı bir yapı ve işleyiş içinde girdikleri görülmektedir. Örneğin, bazı ülkelerde bu banka tamamen kamu sermayesiyle, bir devlet bankası olarak kurulurken, diğer bazı ülkelerde tam tersine özel sektöre ait bir banka olarak faaliyet göstermektedir. Bu iki örnek dışında, kamu ve özel kesimin ortaklaşa olarak bu tip banka kurdukları da görülmektedir.

Dünya Bankası’nın önerdiği “Kalkınma ve Yatırım Bankası” modelinde, bu bankanın özel sektörün katkısıyla kurulması, yani sermayenin tamamının özel bankalar ve girişimcilere ait olması ilkesi yer almaktadır.

Kalkınma ve Yatırım Bankaları, eğer bir ülke sınırları içinde çalışmalarını düzenliyorsa ulusal, belli bir bölgede birden çok ülkeye yönelik faaliyetler yürütüyorsa bölgesel, diye iki ana grupta toplanmaktadır. Örneğin, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ulusal, Orta Amerika Kalkınma Bankası ise bölgesel nitelikte bir Kalkınma ve Yatırım Bankası’dır. Ulusal kalkınma bankalarının temel görevleri dört grupta toplanmaktadır:

• Ülkede sınai tesis kurmaya hazır girişimcilerin ihtiyacı olan uzun vadeli krediyi sağlamak, dolayısıyla sanayi sektöründe yatırımları teşvik etmek,

• Dış sermaye piyasalarıyla yakın ilişkiler kurarak yabancı sermayenin ülkeye girmesini kolaylaştırarak teşvik etmek,

• Uluslararası mali kurumların sağladığı kaynakların kullanımına aracılık etmek, dolayısıyla sorumluluğu üstlenmek,

• Diğer ülkelerin bankalarıyla ve sanayicileriyle ortak projeler ve ilişkiler kurmak, Günümüzde (1996) Türkiye’de üç’ü kamu sermayeli (İller Bankası, 1933; Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş./Türk Eximbank, 1987; Türkiye Kalkınma Bankası, 1975), 9’u özel sermayeli (Birleşik Yatırım Bankası A.Ş., 1989; Ege Giyim Sanayicileri Yatırım Bank A.Ş.

1995; İndosuez Euro Türk Merchant Bank A.Ş., 1990; Park Yatırım Bankası A.Ş., 1992; Sınai Yatırım ve Kredi Bankası A.O., 1963; Yatırım Bankası A.Ş., 1992; Tekfen Yatırım ve Finansman Bankası A.Ş., 1989; Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş., 1950; Yatırım Bank A.Ş., 1987) 12 “Kalkınma ve yatırım bankası” vardır.

Kamu sınai işletmelerine hizmet vermek üzere 1964’te kurulan Devlet Yatırım Bankası, günümüzde Türkiye İhracaat Kredi Bankası bünyesine katılmış bulunmaktadır.

1980’li yıllara gelinene kadar sayıları 2’yi aşmayan özel sermayeli kalkınma ve yatırım bankalarının, 1987’den bu yana 9’a yükselmesinde, Turgut Özal’ın başbakanlığı döneminde (1983-1988) benimsenen ve günümüzde de sürdürülen piyasa (liberal) ekonomisinin ve ihracat atılımının büyük rolü olmuştur.

Kuruluşunda Dünya Bankası’ndan büyük destek gören ve Türk özel sektörünün kalkınmasında lokomotif görevi üstlenen Türkiye Sınai Kalkınma Bankası, bu alandaki Türk bankalarının duayeni konumundadır.

Ülkemizdeki kalkınma ve yatırım bankalarının temel işlevleri şöyle sıralanabilir:

•“Türkiye’de yeni özel sanayinin kurulmasına, mevcut bulunan özel sanayinin genişletilmesine ve modernleşmesine yardım etmek ve bunları hızlandırmak.”

• “Yabancı ve yerli özel sermayenin Türkiye’de kurulan sanayiye katılmasına yardım etmek ve bu hususları desteklemek ve teşvik etmek.”

• “Türk sanayiine yönelik hisse senedi ve tahvillerin özel mülkiyete geçmesine ve özel mülkiyette bulunmasına gayret etmek ve Türkiye’de sanayiye destek olacak sermaye piyasasının gelişmesine yardım etmek.”

Mevduat toplamak ve kredi vermek amacıyla kurulan iş bankaları bir ticaret bankası gibi faaliyet gösterirler. Kendi sermayelerini ve tahvil çıkarmak suretiyle elde ettikleri sermayeleri kullanarak çeşitli yatırımlarda bulunur, işletmeler kurar ve mevcut işletmelere katılırlar. Türkiye’de bu faaliyetleri gerçekleştirmek üzere 26.8.1924 tarihinde Türkiye İş Bankası kurulmuştur.