Banka İhtiyatları

Bankaların yükümlülüklerini zamanında yerine getirebilmeleri için ellerinde bulundurdukları para mevcuduna ve süratle paraya çevrilebilir varlıklara (değerlere) “banka ihtiyatları” ya da “banka rezervleri” denilmektedir.

Banka ihtiyatları birinci (ilk) derece ihtiyatlar ve ikinci derece ihtiyatlar olarak ayrıma tâbi tutulmaktadır.

Bankaların birinci derece (ya da ilk) ihtiyatlarını kasa mevcudu, merkez bankasındaki serbest tevdiatları ve muhasebelerindeki vadesiz alacakları oluşturur. Genellikle bir gelir sağlamayan para ve para benzerlerinden oluşan ilk ihtiyatlar, bankalarca derhal kullanılabilir.

İkinci derece ihtiyatları ise, değer kaybına uğrama dan süratle paraya çevrilebilen, likiditesi yüksek gelir sağlayan iktisadi varlıklar oluşturur. Serbest portföydeki devlet tahvilleri, hazine plasman bonoları, özel kesimin çıkarmış olduğu fiyatları istikrarlı ve kolaylıkla paraya çevrilebilir (tahvil, pay senedi, bono gibi) finansal varlıklar, diğer bir bankaca kabul edilmiş poliçeler, ikinci derece rezervlerdendir.

Yasal bir gereği yerine getirmek için alınmış olan devlet tahvilleri ve hazine bonoları, ikinci derece ihtiyatlara dahil edilmemektedir.

Çok kısa süreli ya da vadesiz ödünçlerin (kredilerin), özellikle sermaye piyasasının gelişmiş olduğu ülkelerde mali aracılara verilen kredilerin (call loan), banka portföyünde bulunan, merkez bankasınca reeskont veya avansa kabul edilebilecek ticari senetlerin (reeskontal senetlerin), merkez bankasında tutulan mevduat karşılıklarının ya da kanuni mevduat karşılıklarının yatırıldığı iktisadi varlıkların ikinci derece ihtiyat sayılması konusunda görüler ve ülkeler arası uygulamalar farklıdır.

İkinci derece ihtiyatların işlevi, ilk ihtiyatların bankanın yükümlülüklerini karşılama konusunda yetersiz kalması halinde, paraya çevrilecek ilk ihtiyatları pekiştirmek ve bankaya gelir sağlamaktır.

Yükümlülüklerine karşı tüm ihtiyatlarını para ve para benzerleri şeklinde tutmaları halinde gelir kaybına uğrayacaklarından, bankalar ihtiyatlarının bir bölümünü süratle ve değer kaybına uğramadan paraya çevirebilecekleri iktisadi varlıklara plase etmekte ve bu varlıklar da ikinci derece ihtiyatları oluşturmaktadır.

Bir bankanın ihtiyatlarının yeterliliği, birinci ve ikinci derece ihtiyatlarının, ayrı ayrı, ve toplam olarak, bankanın süresiz ve kısa süreli yükümlülüklerine oranlanması yoluyla ölçülmektedir.

Bankanın paraya çevrilme olanağı yüksek iştirakleri de, beklenmeyen risklere, öngörülemeyen zor durumlara karşı bir ihtiyat işlevi görmektedir.